Çka mund ta lirojë katërshen në apel dhe çka jo: mësimi nga rasti Gotovina

Me afatin e 27 nëntorit për dorëzimin e njoftimeve të ankesës, faza e apelit për Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin po hyn në javët vendimtare. Akademiku Arsim Bajrami ka dalë me tetë propozime se si Kosova mund t’i ndihmojë katërshes në këtë fazë. Disa prej tyre kanë bazë të fortë juridike. Të tjerat janë të kuptueshme politikisht, por vështirë se do të kishin peshë para gjyqtarëve në Hagë.

Më 16 shtator, Dhomat e Specializuara i shpallën të katërt fajtorë për krime lufte, përfshirë vrasje, torturë, trajtim mizor dhe ndalim arbitrar. Thaçi dhe Krasniqi u dënuan me nga 25 vjet burg, Veseli me 18 dhe Selimi me 13 vjet. Të katërt u liruan nga akuzat për krime kundër njerëzimit. Pas njoftimeve të ankesës, mbrojtja ka edhe 60 ditë për të dorëzuar parashtresat e plota.

Çka propozon Bajrami

Në një propozim të publikuar në Facebook, ish-ministri dhe profesori i së drejtës kushtetuese kërkon themelimin urgjent të një komisioni shtetëror ekspertësh juridikë. Komisioni do të përbëhej nga gjyqtarë e ish-gjyqtarë, prokurorë, avokatë penalistë dhe ekspertë të së drejtës penale ndërkombëtare. Detyra e tij do të ishte ta analizonte aktgjykimin e shkallës së parë dhe t’u ofronte ekipeve të mbrojtjes një ekspertizë plotësuese. Bajrami kërkon që kjo punë të përfundojë brenda nëntorit.

Propozimet e tjera përfshijnë:

– dokumentimin e kontekstit historik të luftës;
– kundërshtimin e tezës për ekzistencën e një plani kriminal;
– analizën e strukturës komanduese të UÇK-së;
– identifikimin e dëshmitarëve dhe provave shtesë;
– studimin e rastit të gjeneralëve kroatë Ante Gotovina dhe Mladen Markaq;
– angazhimin e ekspertëve ndërkombëtarë për monitorim të pavarur;
– angazhimin diplomatik të institucioneve më të larta të shtetit me shtetet donatore të gjykatës.

“Lufta e UÇK-së duhet të mbrohet përmes së vërtetës historike”, shkruan Bajrami. Sipas tij, pafajësia e të akuzuarve duhet të argumentohet me prova dhe me standardet e së drejtës penale.

Apeli nuk është gjykim i ri

Për të kuptuar se cilat nga këto propozime mund të ndihmojnë, duhet ditur si funksionon apeli në gjykatat ndërkombëtare. Gjyqtarët e apelit nuk e rigjykojnë rastin nga fillimi. Ata shqyrtojnë nëse trupi gjykues ka bërë gabime juridike që e bëjnë aktgjykimin të pavlefshëm, ose gabime në vërtetimin e fakteve aq të rënda sa kanë çuar në padrejtësi. Për më tepër, gjyqtarët e apelit zakonisht i respektojnë vlerësimet e trupit gjykues për besueshmërinë e dëshmitarëve, sepse ata i kanë dëgjuar drejtpërdrejt.

Me fjalë të tjera, ankesa fitohet kur gjendet një gabim konkret në arsyetimin e aktgjykimit, mbi të cilin mbështetet dënimi.

Si u liruan Gotovina dhe Markaq

Rasti kroat, të cilin Bajrami me të drejtë e sugjeron si studim, e tregon këtë qartë. Në prill të vitit 2011, Tribunali për ish-Jugosllavinë e dënoi gjeneralin Ante Gotovina me 24 vjet burg dhe Mladen Markaqin me 18 vjet, për krime gjatë operacionit “Stuhia” në vitin 1995. Më 16 nëntor 2012, Dhoma e Apelit i liroi të dy, me shumicë prej tre me dy gjyqtarë.

Lirimi nuk erdhi nga argumentet për legjitimitetin e luftës së Kroacisë. Ai erdhi nga një gabim teknik. Trupi gjykues kishte përcaktuar se çdo predhë artilerie që ra më larg se 200 metra nga një objektiv ushtarak ishte sulm i paligjshëm ndaj civilëve. Dhoma e Apelit konstatoi se ky kriter nuk kishte bazë të mjaftueshme. Me rënien e tij ra edhe përfundimi për ndërmarrjen e përbashkët kriminale, mbi të cilin ishin ndërtuar dënimet.

Mësimi për katërshen është ky: mbrojtja duhet të gjejë në aktgjykim një gur themeli të tillë, që, nëse rrëzohet, rrëzon edhe dënimin.

Ku propozimi ka bazë

Pika më e fortë e Bajramit është insistimi që përgjegjësia penale të jetë individuale dhe të mos ndërtohet mbi pozitën politike apo ushtarake të të akuzuarve. Pikërisht në këtë fushë dënimet për përgjegjësi komanduese janë më të cenueshme. Po ashtu, analiza e strukturës reale të UÇK-së, pra sa autoritet kishte secili në praktikë, mund të jetë thelbësore për të kundërshtuar lidhjen e të akuzuarve me krimet konkrete.

Edhe monitorimi i pavarur i standardeve të gjykimit të drejtë, nga ekspertë ndërkombëtarë dhe akademikë, është masë e ligjshme dhe e dobishme që nuk cenon pavarësinë e gjykatës.

Ku propozimi çalon

Afati i nëntorit për komisionin është i pamundur në praktikë. Për më pak se tre javë nuk mund të themelohet një komision shtetëror dhe të analizohet një aktgjykim kaq i gjerë. Ekipet e mbrojtjes përbëhen nga avokatë ndërkombëtarë me përvojë. Ato po i përgatitin tashmë njoftimet e ankesës dhe kanë qasje në të gjithë dosjen, përfshirë materialet konfidenciale. Një komision i jashtëm do të punonte vetëm me versionin publik. Nëse Kosova vendos ta krijojë, afati realist për kontributin e tij janë parashtresat e plota, rreth fundit të janarit.

Dëshmitarët e rinj janë pika më e dobët. Në apel, provat shtesë pranohen vetëm nëse nuk kanë qenë të disponueshme gjatë gjykimit dhe nëse mund ta ndryshojnë vendimin. Ky prag është shumë i lartë. Për më tepër, në një rast të veçantë Thaçi dhe katër persona të tjerë akuzohen për përpjekje për të ndikuar te dëshmitarët. Në këtë klimë, çdo “inventarizim dëshmitarësh” nga institucionet mund të perceptohet keq dhe të dëmtojë vetë të akuzuarit.

Konteksti historik i luftës është i vërtetë dhe i rëndësishëm për kujtesën kombëtare, por nuk ndikon në apel. Në të drejtën ndërkombëtare, drejtësia e një lufte dhe ligjshmëria e veprimeve brenda saj janë dy çështje të ndara. Katërshja nuk u dënua për luftën e UÇK-së, por për vepra konkrete ndaj të ndaluarve.

Edhe angazhimi diplomatik me shtetet donatore mbart rrezik. Bajrami vetë thekson se ai nuk duhet ta cenojë pavarësinë e gjykatës, por gjyqtarët e apelit nuk vendosin sipas qëndrimit të qeverive. Lobimi i hapur do ta dëmtonte imazhin e Kosovës si shtet që respekton gjykatën që e ka themeluar vetë, me ndryshim kushtetues. Hapësira reale për diplomacinë vjen më vonë, kur të vendoset se ku do t’i vuajnë dënimet të dënuarit dhe në çfarë kushtesh.

Çka mund të bëjë Kosova

Propozimi i Bajramit ka meritën se e zhvendos debatin nga protestat dhe deklaratat te argumenti juridik, aty ku vendoset fati i katërshes. Megjithatë, ndihma më e vlefshme nuk është një komision me afate të pamundura, as lobimi, as dëshmitarët e rinj. Është ekspertiza e qetë dhe e përqendruar te gabimet konkrete të aktgjykimit, në bashkëpunim me ekipet e mbrojtjes dhe në respektim të plotë të procesit. Rasti Gotovina tregon se kjo rrugë, edhe pse e ngushtë, ekziston.

Burimi i lajmit: ina-online.net
Shënim: Ky material është përpunuar për qëllime informimi nga Portali Kosova.Today.