Edward Mantus zbulon jetën e hebrenjve sefardë në Shqipërinë e Enver Hoxhës

Jun 4, 2026 - 01:04
Edward Mantus zbulon jetën e hebrenjve sefardë në Shqipërinë e Enver Hoxhës

Edward Mantus zbulon jetën e fshehtë të hebrenjve sefardë nën regjimin maoist të Shqipërisë

Në vitin 1973, Aurenc Bebja transmetoi përmes blogut të tij The Australian Jewish News një reportazh të rrallë të Edward Mantus, i cili kishte udhëtuar në Shqipërinë e Enver Hoxhës për të dokumentuar gjendjen e hebrenjve sefardë në atë kohë. Ky material, i cili u botua në faqen 17 të gazetës më 26 tetor 1973, ofron një dritë të rrallë mbi një komunitet të izoluar dhe të shtypur nën regjimin komunist më të mbyllur të Evropës.

Shqipëria e viteve 1970 ishte një vend i izoluar, aleat i Kinës maoiste dhe një bastion i marksizëm-leninizmit. Sipas raportimeve të Edward Mantus, udhëtimi i tij filloi me një pritje të ashpër: në kufirin e Hanit të Hotit, autoritetet shqiptare i konfiskuan të gjitha librat dhe revistat që kishte me vete, duke përfshirë edhe The Jewish Chronicle. Ky ishte sinjali i parë se Shqipëria e Hoxhës nuk ishte vend për të huaj, veçanërisht për ata që lidheshin me Izraelin ose botën perëndimore.

Propaganda anti-izraelite ishte pjesë e përditshme e transmetimeve shqiptare, ndërsa marrëdhëniet me botën arabe ishin të mira. Edhe pse zyrtarët shqiptarë pretendonin se nuk kishte fare hebrenj në vend, Mantus arriti të kontaktojë disa anëtarë të komunitetit hebre, duke zbuluar një realitet shumë më të ndryshëm.

Historia e hebrenjve sefardë në Shqipëri

Hebrenjtë sefardë u vendosën në Shqipëri pas dëbimit nga Spanja dhe Italia e Jugut në shekujt XV dhe XVI, duke u ftuar nga Perandoria Osmane. Në shekullin XII, udhëtari hebre Benjamin i Tudelës kishte përmendur për herë të parë prani hebreje në rajon. Në shekujt XVI dhe XVII, komunitete të mëdha hebraike u formuan në qytete si Vlorë, Berat, Durrës dhe Tiranë, ku sinagogat u ndërtuan sipas stileve arkitekturore spanjolle, italiane dhe osmane.

Në fillim të shekullit XIX, Durrësi kishte mbi 1.000 hebrenj, por rënia e portit solli shpërnguljen e shumë prej tyre drejt Selanikut. Në vitin 1685, gjatë luftës turko-veneciane, shumë hebrenj nga Vlorë u zhvendosën në Berat, ku kishte qenë internuar edhe Shabatai Zvi, mesia i rremë i cili kishte konvertuar në Islam. Sot, komuniteti hebre shqiptar numëron rreth 300 persona, kryesisht në Tiranë dhe Vlorë.

Komuniteti mori njohje zyrtare vetëm në vitin 1937, por gjatë Luftës së Dytë Botërore, Mbreti Zog I i dha azil politik 150 hebrenjve që iknin nga nazizmi. Megjithatë, gjatë pushtimit gjerman të vitit 1943, hebrenjtë shqiptarë nuk u dëmtuan, përjashtim duke bërë rastin e hebrenjve të burgosur në Prishtinë, të cilët u dorëzuan gjermanëve dhe u dërguan në Bergen-Belsen, ku vetëm 100 mbijetuan.

Regjimi komunist dhe zhdukja e komunitetit hebre

Me ardhjen në pushtet të Enver Hoxhës në vitin 1946, Shqipëria u bë një nga vendet më të mbyllura në botë. Hebrenjtë u zhdukën nga jeta publike, dhe në vitin 1952, kur Izraeli ofroi viza për hebrenjtë shqiptarë, autoritetet komuniste nuk lejuan asnjë emigrim. Në vitin 1953, u raportua se ata që përpiqeshin të arratiseshin drejt Italisë ose Greqisë u qëlluan, ndërsa pronat e tyre u konfiskuan.

Regjimi maoist u bë gjithnjë e më armiqësor ndaj fesë. Në vitin 1965, praktikat fetare u ndaluan plotësisht, madje edhe zotërimi i librave fetarë u bë vepër penale. Që atëherë, nuk ka pasur shkolla hebraike, organizata komunitare ose rabinë. Sot, është e dyshimtë nëse disa hebrenj guxojnë të luten fshehurazi në shtëpitë e tyre.

Sipas Mantus, hebrenjtë shqiptarë që ai takoi ishin shumë të kujdesshëm në biseda dhe shpreheshin me frikë. Edhe pse propaganda anti-izraelite ishte e përhapur, shumë prej tyre shprehnin dëshirën për të vizituar Izraelin, një dëshirë që nënkuptonte shumë më tepër se një udhëtim simbolik. Mundësia e emigrimit vullnetar ishte pothuajse zero, pasi autoritetet shqiptare e shihnin këtë si një akt tradhtie ndaj regjimit.

Një ndërhyrje përmes Kinës, aleatit të vetëm të Shqipërisë, mund të ishte rruga e vetme për të lejuar largimin e komunitetit hebre. Edhe pse asnjë hebre nuk mbante poste politike të rëndësishme, asimilimi ishte i shpejtë, dhe nëse nuk ndërmerrej asgjë, ky komunitet rrezikonte të zhdukej plotësisht.

Me pak fjalë

Reportazhi i Edward Mantus nga viti 1973 zbulon një realitet të panjohur për shumë: ekzistenca e një komuniteti hebre të izoluar në Shqipërinë e Enver Hoxhës. Pavarësisht nga shtypja e regjimit komunist, hebrenjtë sefardë kanë mbijetuar për shekuj në këtë vend, por rrezikojnë të zhduken nëse nuk ndërmerret veprim për të ndaluar asimilimin e tyre të shpejtë.

Personat e përmendur


Burimi i lajmit: opinion.al
Shënim: Ky material është përpunuar për qëllime informimi nga Portali Kosova.Today.