Xhamia e Haxhi Mahmud Beut në Manastir ribashkohet me historinë pas 100 vjet heshtje

Xhamia e Haxhi Mahmud Beut: Nga heshtja e një shekulli te rivendosja e historisë

Një shekull pasi u godit nga një bombë gjatë Luftës së Parë Botërore, duke plagosur kupolën, duke lënduar minaren dhe duke heshtur zërin e ezanit, Xhamia e Haxhi Mahmud Beut në Manastir po ribashkohet me historinë. Objekt i përdorur si stallë kuajsh, magazinë plehrash dhe depo gjatë dekadave të kaluara, ajo qëndroi si dëshmi e një kohe të trazuar, por nuk u shua kurrë. Sot, pas një procesi të gjatë restaurimi, ajo hapet përsëri si simbol i trashëgimisë dhe shpresës.

Nga ndërtimi në shekullin XVI te përdorimi i gabuar gjatë shekullit XX

Xhamia e Haxhi Mahmud Beut në Manastir u ndërtua në fillim të shekullit XVI, me datime që variojnë midis viteve 1521–1532. E vendosur në lagjen historike Tomruk Mëhalla, ajo ishte pjesë e një kompleksi më të gjerë që përfshinte edhe medresenë Turkler, hanin, mektebin dhe vakëfin e pasur të themeluar nga vetë Haxhi Mahmud Beu. Sipas burimeve, ai ishte një administrator i rëndësishëm i qytetit gjatë periudhës osmane, me lidhje të ngushta me sulltanët e kohës.

Gjatë shekullit XX, pas nacionalizimit nga sistemi jugosllav, xhamia humbi funksionin e saj fetar dhe u përdor për qëllime të ndryshme, duke pësuar dëmtime të mëdha në strukturë dhe identitetin arkitektonik. Por edhe në këtë gjendje, ajo mbeti një dëshmi e qëndresës dhe kujtesës së një kulture.

Arkitektura e veçantë: Një kryevepër osmane në Manastir

Xhamia e Haxhi Mahmud Beut përfaqëson një nga shembujt më të veçantë të arkitekturës osmane në rajon, duke kombinuar elemente selxhuke dhe tradita lokale. Struktura bazohet në një bazë katrore prej 11.50 m x 11.50 m, me një kupolë qendrore që dominon volumetrinë e objektit. Minarja, me dekorime polikromatike të rralla, është një nga elementet më dalluese në hapësirën e Maqedonisë.

Fasada e xhamisë është ndërtuar me gur të verdhë të përpunuar dhe tulla të kuqe, duke krijuar një kompozim vizual të harmonizuar. Brenda, dritaret janë 14, duke siguruar ndriçim natyror dhe një ambient të qetë për falje. Dekorimi i brendshëm është i thjeshtë, duke theksuar funksionin shpirtëror mbi zbukurimin e tepërt.

Ndër karakteristikat më të rëndësishme të xhamisë janë:

• Përmasat e balancuara dhe struktura kompakte
• Kupola qendrore si element dominues
• Minarja me dekor unik polikrom
• Teknika dekorative e ndërtimit me gur dhe tulla
• Ndriçimi natyror përmes 14 dritareve
• Thjeshtësia e brendshme në kontrast me finesën e jashtme

Vakëfi i Haxhi Mahmud Beut: Një trashëgimi ekonomike dhe fetare

Haxhi Mahmud Beu themeloi një vakëf të pasur, i cili përfshinte:

• 30.000 qese aspra (secila me 500 aspra)
• 10 shtëpi si prona të paluajtshme
• 10 dyqane që gjeneronin të ardhura të vazhdueshme
• Fshatrat Bukovë dhe Oreovë
• Dyqane dhe dy hamame në Berat (Shqipëri)

Vakëfi mbështeste jo vetëm xhaminë, por edhe medresenë, mektebin, hanin dhe hapësirat shoqëruese. Ai kishte një rol të rëndësishëm në zhvillimin fetar, arsimor dhe shoqëror të Manastirit, duke mundësuar funksionimin e institucioneve të dijes dhe jetës fetare. Megjithatë, nga ky vakëf i pasur, në fillim të shekullit XX kishte mbetur shumë pak.

Medreseja “Turkler” dhe hani: Qendra e jetës kulturore dhe tregtare

Medreseja Turkler, ndërtuar rreth vitit 1522, ishte një nga objektet kryesore të kompleksit. Ajo kontribuoi në zhvillimin e kulturës, dijes dhe edukimit fetar në Manastir, duke formuar imamë dhe dijetarë lokale. Gjatë Luftës së Parë Botërore, ajo u dëmtua rëndë, dhe me kalimin e kohës, nga kompleksi mbetën vetëm xhamia dhe hani.

Hani, ndërtuar si pjesë e vakëfit, ishte një strukturë tipike osmane me një oborr të brendshëm, mure të forta guri dhe dhoma për strehimin e tregtarëve. Hapësira e hapur pranë hanit shërbente si vend tubimi, diskutimi dhe ligjërimi, duke luajtur një rol të rëndësishëm në jetën publike të qytetit.

Restaurimi: Një akt i ruajtjes së trashëgimisë

Procesi i restaurimit të Xhamisë së Haxhi Mahmud Beut filloi në vitin 2019 dhe u përfundua në vitin 2025, me mbështetjen e Republikës së Turqisë përmes Drejtorisë së Përgjithshme të Vakëfeve (Vakıflar Genel Müdürlüğü). Gjatë punimeve, u ndërmorën ndërhyrje të thella restauruese, duke përfshirë:

• Përforcimin e strukturës
• Pastrim të shtresave dhe ndërhyrjeve të mëvonshme
• Rindërtimin e minares mbi bazën e fotografive historike
• Riorganizimin e hapësirave të brendshme në përputhje me funksionin origjinal

Ky proces, i cili zgjati rreth katër vite, e nxori xhaminë nga gjendja e rrënojës dhe e riktheu atë në identitetin e saj të vërtetë si një vend ibadeti dhe simbol i trashëgimisë historike.

Me pak fjalë:

Xhamia e Haxhi Mahmud Beut në Manastir është më shumë se një monument arkitekturor. Ajo është dëshmi e qëndresës, e një kulture që refuzon të shuhet dhe e një trashëgimie që duhet ruajtur. Restaurimi i saj nuk është vetëm një akt arkitektonik, por një simbol i lidhjes ndërmjet të kaluarës dhe të tashmes, duke i dhënë mundësi besimtarëve të dëgjojnë përsëri zërin e ezanit dhe të rifitojnë një pjesë të historisë së tyre.

---

Burime dhe lidhje të mëtejshme:

• Manastir - Informacion mbi qytetin historik
• Arkitektura osmane - Stilistika dhe karakteristikat
• Video: Restaurimi i Xhamisë së Haxhi Mahmud Beut

Burimi i lajmit: ina-online.net
Shënim: Ky material është përpunuar për qëllime informimi nga Portali Kosova.Today.