Evropa në tranzicion: Mund të sigurojë vetë të ardhmen në botën e fuqive të mëdha?

Evropa po ribëhet: Nga varësia te autonomia në botën e fuqive të mëdha

Ndërsa luftërat zgjerohen dhe besimi te SHBA po zbehet, Evropa po përgatitet për një realitet të ri ku mund të detyrohet të mbrojë vetë interesat e saj pa u mbështetur plotësisht te aleatët tradicionalë. Ky ndryshim po ndodh në një kohë kur tensionet globale po rriten ndërmjet fuqive të mëdha, duke e detyruar kontinentin të rishqyrtojë thellësisht strategjinë e tij të sigurisë.

Bashkimi Evropian po përballet me një pyetje kyçe: a mund të vazhdojë të mbështetet te aleatët për mbrojtjen, duke u mbështetur në garancitë e vjetra të sigurisë? Nga pushtimi i Ukrainës nga Rusia deri te rivaliteti ndërmjet SHBA-së dhe Kinës, BE po ndihet e detyruar të përshtatet me një botë ku fuqia ushtarake dhe interesat strategjike po marrin përparësi ndaj rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla.

Mario Draghi, ish-kryeministri italian, ka deklaruar javën e kaluar: “Për herë të parë në kujtesën tonë, ne jemi vërtet vetëm”, duke përshkruar pasigurinë në rritje që po ndihet në kryeqytetet evropiane. Kjo ndjesi po reflekton një ndryshim të thellë në mënyrën se si Evropa po e sheh të ardhmen e saj, duke rishqyrtuar bindjet e vjetra për aleancat, mbrojtjen dhe stabilitetin ekonomik.

Rritja e shpenzimeve ushtarake: Një ndryshim i madh në strategji

Që nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022, shtetet anëtare të BE-së kanë rritur vazhdimisht buxhetet ushtarake. Në vitin 2024, shpenzimet e përbashkëta për mbrojtje kanë arritur në rreth 739 miliardë euro, duke shënuar një rritje të konsiderueshme krahasuar me vitet e mëparshme.

Gjermania pritet të ndajë 117.2 miliardë euro për mbrojtjen në vitin 2026, ndërsa Franca rreth 68.5 miliardë euro. Edhe vendet në krahun lindor të NATO-s po veprojnë me ritëm më të shpejtë. Polonia, e shqetësuar nga mundësia e një agresioni të mëtejshëm rus, tashmë shpenzon 4.48% të Prodhimit të Brendshëm Bruto për sektorin e mbrojtjes, duke tejkaluar kriterin e NATO-s për 2%.

Ky transformim përfaqëson një shkëputje të madhe nga dekadat pas Luftës së Ftohtë, kur Evropa kishte reduktuar gradualisht kapacitetet ushtarake. Por ndryshimi nuk po nxitet vetëm nga kërcënimi rus. Ai lidhet gjithnjë e më shumë edhe me pasigurinë në rritje për rolin e SHBA-së në sigurinë evropiane.

Faktori Trump dhe rreziku i një aleance të paqëndrueshme

Për dekada me radhë, siguria e Evropës ka qenë e ndërtuar mbi parimin e Nenit 5 të NATO-s dhe garancinë ushtarake të SHBA-së. Megjithatë, ky besim, që për një kohë të gjatë është konsideruar i palëkundur, tani po vihet seriozisht në pikëpyetje.

Që prej rikthimit të administratës së dytë të Donald Trump, liderët evropianë po përballen me një qasje më të njëanshme dhe më transaksionale nga Uashingtoni në politikën e jashtme. SHBA-ja ka ndërmarrë vendime të rëndësishme ushtarake dhe diplomatike me konsultime të kufizuara me aleatët evropianë, duke rritur shqetësimin për koordinimin brenda aleancës.

Përplasjet nuk janë kufizuar vetëm në çështjet e sigurisë. Marrëdhëniet janë tensionuar edhe në aspektin ekonomik, për shkak të tarifave amerikane ndaj produkteve evropiane dhe kërcënimeve të vazhdueshme me sanksione. Kjo ka forcuar bindjen në Bruksel se partneriteti transatlantik po bëhet gjithnjë e më i paqëndrueshëm dhe i vështirë për t’u parashikuar.

Planet “Readiness 2030”: Autonomia evropiane në fushën e mbrojtjes

Në këtë kontekst, BE-ja ka nisur planin “Readiness 2030”, i cili synon të mobilizojë mbi 800 miliardë euro investime në mbrojtje përmes lehtësimit të rregullave fiskale, prokurimeve të përbashkëta dhe forcimit të industrisë ushtarake evropiane. Paralelisht, instrumenti i Komisionit Evropian “Security Action for Europe” (SAFE) u jep shteteve anëtare mundësinë të aksesojnë deri në 150 miliardë euro kredi për blerje të përbashkëta të pajisjeve ushtarake.

Përtej rritjes së shpenzimeve, Brukseli po shqyrton edhe hapa më të thellë integrimi në fushën e mbrojtjes. Ndër propozimet që po diskutohen janë krijimi i një Bashkimi Evropian i Mbrojtjes, një “Shengen ushtarak” për lëvizjen e shpejtë ndërkufitare të trupave, si dhe projekte afatgjata strategjike si “Mburoja Ajrore Evropiane” dhe “Mburoja Hapësinore”.

Edhe pse këto iniciativa ndodhen ende në faza të ndryshme zhvillimi, ato pasqyrojnë një ambicie më të gjerë: ta trajtojnë sigurinë si një përgjegjësi të përbashkët evropiane, dhe jo thjesht si çështje të veçantë kombëtare.

Partneritete të reja: BE duke zgjeruar rrjetin e saj të mbrojtjes

Evropa po e zgjeron rrjetin e saj të partneriteteve të mbrojtjes edhe përtej Shteteve të Bashkuara. Partneriteti i ri BE-Kanada për Siguri dhe Mbrojtje, i nënshkruar në qershor 2025, shënon një thellim të bashkëpunimit me Kanadanë dhe Mbretërinë e Bashkuar në fusha si prokurimi i përbashkët, qëndrueshmëria dhe forcimi i kapaciteteve industriale të mbrojtjes.

Qëllimi i kësaj qasjeje është krijimi i një rrjeti më të gjerë partnerësh me interesa dhe vizione të përbashkëta, ndërsa Evropa synon të ulë varësinë e saj strategjike nga çdo fuqi e vetme dhe të rrisë autonominë në fushën e sigurisë.

“De-risking”: Reduktimi i varësisë nga SHBA dhe Kina

Bashkimi Evropian po përballet gjithashtu me presion ekonomik në rritje nga të dyja SHBA-ja dhe Kina. Tarifat amerikane dhe mosmarrëveshjet tregtare gjatë administratës së Donald Trump kanë rikthyer shqetësimin për përdorimin e presionit ekonomik edhe nga aleatët tradicionalë të Evropës, ndërsa mbikapaciteti industrial i Kinës po ushtron presion të konsiderueshmë në zinxhirët kritikë të furnizimit.

BE-ja ka adoptuar një qasje strategjike të quajtur “de-risking” – reduktimi i ekspozimit ndaj SHBA-së dhe Kinës, pa u shkëputur plotësisht ekonomikisht nga asnjëra prej tyre. Kjo strategji përfshin largimin gradual të kompanive kineze të teknologjisë si Huawei dhe ZTE nga infrastruktura kritike evropiane, si dhe përpjekje për të forcuar alternativa vendore në sektorë kyç.

Megjithatë, pavarësisht këtyre lëvizjeve, Evropa mbetet e ndërthurur në një sistem global të formësuar nga negociatat dhe konkurrenca ndërmjet fuqive të mëdha. Diplomacia e nivelit të lartë ndërmjet SHBA-së dhe Kinës, zhvendosja e prioriteteve amerikane drejt Azisë, si dhe thellimi i lidhjeve ndërmjet Kinës dhe Rusisë, kanë shtuar frikën në Bruksel se Evropa po shndërrohet gjithnjë e më shumë në një “marrëse rregullash”, dhe jo në një “krijuese rregullash” në arenën globale.

Me pak fjalë

Evropa po kalon në një fazë të tranzicionit strategjik, duke u përgatitur për një botë ku siguria nuk mund të mbështetet më plotësisht te aleatët tradicionalë. Ndërsa rrit shpenzimet ushtarake dhe po përpiqet të krijojë mekanizma të rinj të mbrojtjes, BE-ja po përballet me sfida të mëdha në ndërtimin e një autonomie të vërtetë gjeopolitike. Rezultati final mbetet i pasigurt, por një gjë është e qartë: Evropa po ndryshon, dhe ndryshimi po ndodh me një ritëm të shpejtë.

Personat e përmendur

• Mario Draghi - Mario Draghi
• Donald Trump - Donald Trump

Burimi i lajmit: opinion.al
Shënim: Ky material është përpunuar për qëllime informimi nga Portali Kosova.Today.