Vendet neutrale që nuk ndjekin modelin zviceran

Lufta në Ukrainë ka rikthyer në qendër të debatit çështjen e neutralitetit. Ndërsa modeli zviceran mbetet një përjashtim, disa shtete të tjera vazhdojnë ta konsiderojnë veten neutrale. Megjithatë, pas këtij termi fshihen realitete shumë të ndryshme.

Pushtimi rus i Ukrainës dhe tensionet në fushën e sigurisë kanë vënë nën presion konceptin e neutralitetit. Anëtarësimi i Finlandës dhe Suedisë në NATO, përkatësisht në vitin 2023 dhe 2024, e ka zvogëluar numrin e vendeve neutrale në rreth dhjetë, sipas listës së Departamentit Federal të Punëve të Jashtme të Zvicrës.

Neutraliteti zviceran: i përhershëm dhe i armatosur

Më 27 shtator, qytetarët zviceranë do të votojnë për nismën për neutralitetin. Propozimi, i mbështetur nga grupe të afërta me të djathtën konservatore, synon të përcaktojë në Kushtetutë një interpretim më të rreptë të neutralitetit. Kundërshtarët paralajmërojnë se një ndryshim i tillë mund të kufizojë aftësinë e Zvicrës për t’iu përgjigjur sfidave gjeopolitike.

Zvicra ka simbolizuar tradicionalisht neutralitetin në Evropë. Modeli i saj mbështetet në disa veçori historike dhe juridike që e bëjnë atë të veçantë.

Zvicra konsiderohet vendi më i vjetër neutral në botë. Neutraliteti i saj u njoh nga fuqitë e mëdha në Kongresin e Vjenës në vitin 1815, megjithëse rrënjët e tij shkojnë më herët, te humbja e Marignanos në vitin 1515 dhe Traktatet e Vestfalisë të vitit 1648.

Neutraliteti zviceran është njëkohësisht i përhershëm dhe i armatosur: i përhershëm sepse zbatohet si në kohë paqeje, ashtu edhe në kohë lufte, dhe i armatosur sepse vendi duhet të jetë në gjendje të mbrojë territorin dhe neutralitetin e tij.

Ai bazohet gjithashtu në të drejtën ndërkombëtare të neutralitetit, e cila, ndër të tjera, i ndalon Zvicrës të marrë pjesë në një luftë, të ofrojë mbështetje ushtarake për një palë ndërluftuese ose të anëtarësohet në një aleancë ushtarake që mund ta përfshijë në një konflikt.

Austria, modeli më i afërt me Zvicrën

Neutraliteti i Austrisë është ai që i ngjan më shumë modelit zviceran. Bashkë me Zvicrën, Austria është një nga shtetet evropiane me status të neutralitetit të përhershëm të njohur nga e drejta ndërkombëtare. Ajo gjithashtu mban një ushtri përgjegjëse për mbrojtjen e territorit dhe neutralitetit të vendit.

Megjithatë, statusi austriak i neutralitetit është shumë më i ri. Ai u miratua në vitin 1955, në kontekstin e Luftës së Ftohtë, dhe ishte një nga kushtet e vendosura nga Bashkimi Sovjetik për t’i dhënë fund pushtimit të Austrisë dhe për t’i rikthyer asaj sovranitetin e plotë.

Dallimi kryesor mes neutralitetit zviceran dhe atij austriak është se Austria është anëtare e Bashkimit Evropian që nga viti 1995.

Për të pajtuar neutralitetin me anëtarësimin në BE, Vjena mund të përdorë të ashtuquajturën procedurë të “abstenimit konstruktiv”. Kjo i mundëson një shteti anëtar të mos marrë pjesë në vendime të caktuara në kuadër të politikës së përbashkët të jashtme dhe të sigurisë së BE-së. Austria e ka përdorur këtë mekanizëm, ndër të tjera, në lidhje me dërgesat e armëve për Ukrainën.

Ashtu si në Zvicër, kërcënimi rus ka rindezur debatin për neutralitetin edhe në Austri. Disa zëra kërkojnë tashmë anëtarësimin në NATO, ndërsa të tjerë argumentojnë se pikërisht neutraliteti është ai që ndihmon në garantimin e paqes.

Irlanda: më shumë neutralitet politik sesa juridik

Irlanda përfaqëson një rast tjetër. Ndryshe nga Zvicra dhe Austria, ajo nuk ka një status neutraliteti të përhershëm të njohur ose të garantuar formalisht nga e drejta ndërkombëtare.

Neutraliteti irlandez mbështetet kryesisht në një traditë politike dhe në dëshirën për të afirmuar sovranitetin kombëtar, të fituar gradualisht pas pavarësimit nga Mbretëria e Bashkuar. Kjo qasje u shfaq qartë edhe gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur Irlanda nuk mori pjesë në konflikt.

Irlanda nuk është anëtare e NATO-s. Megjithatë, që nga vitet 1950 ajo merr pjesë në operacionet paqeruajtëse të Kombeve të Bashkuara.

Në të njëjtën kohë, prej dekadash avionët ushtarakë amerikanë përdorin aeroportin e Shannonit si pikë furnizimi gjatë rrugës drejt zonave të konfliktit. Kjo bie në kontrast me praktikën zvicerane, e cila, ndër të tjera, ka ndaluar fluturimet mbi territorin e saj të avionëve amerikanë të lidhur me luftën në Iran.

Një tjetër dallim i rëndësishëm është se Irlanda shpenzon relativisht pak për mbrojtjen. Megjithatë, përballë aktivitetit në rritje të marinës ruse në Atlantikun e Veriut, vendi miratoi këtë vit strategjinë e parë kombëtare për sigurinë detare.

Malta: rasti më i paqartë

Neutraliteti i Maltës është shumë më fleksibël se ai i Zvicrës. Ai lidhet ngushtë me historinë koloniale të vendit dhe lindi nga përpjekja për të ruajtur sovranitetin kombëtar.

Malta u bë e pavarur nga Mbretëria e Bashkuar në vitin 1964. Në vitin 1973, ajo iu bashkua Lëvizjes së të Paangazhuarve, e cila bashkonte shtetet që refuzonin të rreshtoheshin me bllokun amerikan ose sovjetik gjatë Luftës së Ftohtë.

Neutraliteti u përfshi në Kushtetutën e Maltës në vitin 1987. Ai ndalon anëtarësimin në aleanca ushtarake, ndalon bazat ushtarake të huaja dhe kufizon përdorimin e territorit maltez për qëllime ushtarake.

Formulimi relativisht fleksibël i këtij parimi u ka mundësuar qeverive të ndryshme ta interpretojnë atë në mënyrë pragmatike.

Pas një periudhe luhatjesh mes afrimit me bllokun lindor dhe hapjes ndaj Evropës Perëndimore, Malta u anëtarësua në Bashkimin Evropian në vitin 2004. Një deklaratë e bashkangjitur traktatit të anëtarësimit sqaron se pjesëmarrja e saj në politikën e përbashkët të jashtme dhe të sigurisë së BE-së nuk e cenon neutralitetin e saj.

Kjo bashkëjetesë mes neutralitetit kushtetues dhe përafrimit me shumë prej qëndrimeve të Brukselit vazhdon të ushqejë debatin. Sot, disa vëzhgues e përshkruajnë Maltën si një shtet neutral ushtarakisht, por të rreshtuar politikisht.

Ndryshe nga Zvicra, Malta ka forca të armatosura relativisht të vogla dhe shpenzon pak për mbrojtjen. Kjo ka nxitur një debat të vazhdueshëm: a duhet një shtet neutral të ketë kapacitetin për të garantuar vetë mbrojtjen e tij, në mënyrë që neutraliteti të jetë i besueshëm?

Vatikani dhe San Marino: neutralitet për ndërmjetësim dhe diskrecion

Vatikani dhe San Marino, dy mikro-shtete të rrethuara nga territori italian, pretendojnë forma të ndryshme neutraliteti, por për arsye të ndryshme.

Neutraliteti i Selisë së Shenjtë u formalizua përmes Marrëveshjeve të Lateranit të vitit 1929. Ai i mundëson Papës të qëndrojë mbi konfliktet mes shteteve dhe të luajë rolin e ndërmjetësuesit dhe të autoritetit moral.

Rasti i San Marinos është më pak i njohur. Republika e vogël ka kultivuar prej kohësh një traditë neutraliteti dhe mosrreshtimi. Kjo lidhet kryesisht me madhësinë e saj të vogël, pozicionin gjeografik tërësisht të rrethuar nga Italia dhe një kulturë të kujdesshme diplomatike.

Moldavia: neutralitet i brishtë

Neutraliteti i Moldavisë u përfshi në Kushtetutën e vitit 1994 dhe ndalon në mënyrë eksplicite praninë e trupave të huaja në territorin e saj.

Megjithatë, trupa ruse janë të stacionuara në mënyrë të përhershme në rajonin separatist të Transnistrisë.

Pushtimi rus i Ukrainës ka bërë që Moldavia të rishqyrtojë edhe një herë statusin e saj të neutralitetit. Mundësia e një afrimi më të madh me Bashkimin Evropian dhe NATO-n po shkakton debate gjithnjë e më të forta në vend.

Turkmenistani: neutralitet i njohur nga OKB-ja

Turkmenistani është i vetmi shtet neutral, neutraliteti i përhershëm i të cilit është njohur në mënyrë të posaçme përmes një rezolute të Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, të miratuar në vitin 1995.

Ky status, i vendosur pas pavarësisë së vendit nga shpërbërja e Bashkimit Sovjetik, përfshin ndër të tjera refuzimin për t’iu bashkuar aleancave ushtarake.

Neutraliteti ka ndihmuar ish-republikën sovjetike të qëndrojë larg konflikteve të mëdha rajonale, por regjimi e përdor gjithashtu këtë status për të justifikuar një nga politikat më izoluese në botë.

Kosta Rika: neutraliteti pa ushtri

Kosta Rika njihet si “Zvicra e Amerikës Qendrore”, jo vetëm për shkak të stabilitetit të saj, por edhe për neutralitetin e shpallur në vitin 1983.

Ndryshe nga Zvicra, megjithatë, Kosta Rika mbështetet në një neutralitet të paarmatosur. Në rast krize, vendi llogarit në fuqinë mbrojtëse të Shteteve të Bashkuara.

Neutraliteti nuk ka të njëjtin kuptim kudo

Shembujt e Austrisë, Irlandës, Maltës, Vatikanit, San Marinos, Moldavisë, Turkmenistanit dhe Kosta Rikës tregojnë se neutraliteti nuk është një koncept i vetëm.

Në rastin e Zvicrës, ai është i përhershëm, i armatosur dhe i mbështetur në të drejtën ndërkombëtare. Në vende të tjera, neutraliteti është kryesisht një zgjedhje politike, një parim kushtetues ose një strategji e diktuar nga pozita gjeopolitike dhe kapacitetet e kufizuara ushtarake.

Pikërisht këto dallime e bëjnë debatin për të ardhmen e neutralitetit zviceran, përpara votimit të 27 shtatorit, veçanërisht të rëndësishëm/albinfo.ch/

The post Vendet neutrale që nuk ndjekin modelin zviceran appeared first on Albinfo.

Burimi i lajmit: albinfo.ch
Shënim: Ky material është përpunuar për qëllime informimi nga Portali Kosova.Today.