Edward Mantus dhe komuniteti i fshehtë hebraik në Shqipërinë e Enver Hoxhës

Jun 4, 2026 - 01:04
Edward Mantus dhe komuniteti i fshehtë hebraik në Shqipërinë e Enver Hoxhës

Edward Mantus zbuloi realitetin e hebrenjve sefardë në Shqipërinë e izoluar të Hoxhës

Në vitin 1973, gazeta The Australian Jewish News botoi një reportazh të rrallë të Edward Mantus, i cili udhëtoi në Shqipërinë e Enver Hoxhës për të hetuar gjendjen e komunitetit hebre, veçanërisht të hebrenjve sefardë. Në atë kohë, Shqipëria ishte një nga vendet më të izoluara në botë, aleate e Kinës komuniste dhe mbështetëse e regjimit maoist.

Mantus, i cili hyri në Shqipëri përmes kufirit të Hanit të Hotit, u përball me një realitet të ashpër: librat dhe revista e tij, përfshirë The Jewish Chronicle, iu konfiskuan nga autoritetet. Shqipëria e Hoxhës ishte një vend ku propaganda anti-izraelite ishte pjesë e përditshme, ndërsa marrëdhëniet me botën arabe po forcoheshin. Posterat revolucionarë shpallnin "Rroftë marksizëm-leninizmi", por as rusët, amerikanët, jugosllavët ose izraelitët nuk ishin të mirëpritur.

Një komunitet i fshehtë dhe i mohuar

Zyrtarët shqiptarë mohonin ekzistencën e hebrenjve, duke pretenduar se pakicat përbëheshin vetëm nga "disa ciganë dhe grekë". Megjithatë, sipas vlerësimeve, në Shqipëri jetonin rreth 300 hebrenj, shumica e tyre pasardhës të komuniteteve sefardë që u vendosën në shekullin XVI, pas dëbimit nga Spanja dhe Italia e Jugut. Komuniteti ishte i përhapur në qytete si Tiranë, Vlorë, Berat, Shkodër dhe Durrës, ku sinagogat e ndërtuara në stilet kastiliane, katalanase dhe portugeze dëshmonin për një histori të pasur.

Benjamin i Tudelës, udhëtari hebre i shekullit XII, ishte ndër të parët që përmendi prani hebraike në Shqipëri. Në shekullin XIX, Durrësi kishte mbi 1.000 hebrenj, por rënia e portit çoi në shpërngulje drejt Selanikut. Në vitin 1937, komuniteti mori njohje zyrtare, dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore, Mbreti Zog dha azil politik 150 hebrenjve që ikën nga nazizmi.

Mbrojtje gjatë Luftës së Dytë Botërore, por represion pas saj

Gjatë pushtimit gjerman të vitit 1943, hebrenjtë shqiptarë u mbrojtën nga popullsia vendase dhe, në shumicën e rasteve, nga forcat italiane. Një përjashtim ishte rasti i hebrenjve të burgosur në Prishtinë, të cilët u dorëzuan gjermanëve dhe u dërguan në Bergen-Belsen, ku vetëm 100 mbijetuan. Pas luftës, me ardhjen e Enver Hoxhës në pushtet, Shqipëria u bë një shtet tërësisht të mbyllur, dhe hebrenjtë u zhdukën nga vëmendja publike.

Regjimi maoist ndaloi praktikën e fesë në vitin 1965, duke e bërë edhe zotërimin e librave fetarë një vepër penale. Shkollat hebraike, organizatat komunitare dhe rabinët u zhdukën, duke lënë komunitetin në një gjendje të fshehtë. Në vitin 1952, Izraeli ofroi viza për hebrenjtë shqiptarë, por asnjë nuk u lejua të largohej. Ata që përpiqeshin të arratiseshin u qëlluan, dhe pronat e tyre u konfiskuan.

Një komunitet në rrezik zhdukjeje

Sot, hebrenjtë shqiptarë janë të përhapur në profesione të ndryshme, duke përfshirë mjekësinë dhe arsimin. Megjithatë, asimilimi dhe mungesa e liritë fetare e kanë bërë komunitetin shumë të vogël. Shumë hebrenj janë sefardë dhe shprehin dëshirën për të vizituar Izraelin, megjithë propagandën anti-izraelite të regjimit. Mundësia e tyre për të emigruar mbetet e pamundur, pasi autoritetet shqiptare e kanë quajtur lejimin e emigrimit nga Bashkimi Sovjetik si një "gabim" të Kremlinit.

Mantus theksoi se një ndërhyrje përmes Kinës mund të ishte rruga e vetme për të lejuar largimin e hebrenjve shqiptarë, duke iu referuar faktit se Kina kishte lejuar të gjithë hebrenjtë e saj të largoheshin në vitet 1950. Edhe pse nuk ka persekutim aktiv kundër hebrenjve, mungesa e liritë fetare dhe presioni social kanë bërë që komuniteti të jetë në rrezik zhdukjeje.

Me pak fjalë

Në vitin 1973, Edward Mantus zbuloi realitetin e një komuniteti hebre të fshehtë në Shqipërinë e Enver Hoxhës. Edhe pse hebrenjtë sefardë kishin një histori të gjatë në vend, regjimi maoist i ndaloi praktikën e fesë dhe i mbajti ata nën presion të vazhdueshëm. Sot, komuniteti është në rrezik zhdukjeje për shkak të asimilimit dhe mungesës së liritë fetare.

Personat e përmendur


Burimi i lajmit: opinion.al
Shënim: Ky material është përpunuar për qëllime informimi nga Portali Kosova.Today.