Edward Mantus zbulon jetën e hebrenjve sefardë në Shqipërinë e Enver Hoxhës

Jun 5, 2026 - 20:36
Edward Mantus zbulon jetën e hebrenjve sefardë në Shqipërinë e Enver Hoxhës

Edward Mantus zbulon jetën e hebrenjve sefardë në Shqipërinë e Enver Hoxhës

Në vitin 1973, gazeta The Australian Jewish News botoi një reportazh tërësisht të rrallë për jetën e hebrenjve sefardë në Shqipërinë e Enver Hoxhës. Artikulli, i shkruar nga Aurenc Bebja dhe i bazuar në rrëfimin e Edward Mantus, zbulon një realitet të panjohur për shumë: ekzistencën e një komuniteti hebre të izoluar nën regjimin maoist shqiptar.

Sipas rrëfimit të Mantus, pas dëbimit nga Spanja dhe Italia e Jugut në shekujt XV dhe XVI, shumë hebrenj sefardë u vendosën në Shqipëri me ftesë të turqve osmanë. Këta të fundit sunduan Ballkanin për afro 450 vjet, duke krijuar kushte për vendosjen e komuniteteve hebreje në qytete të tilla si Tiranë, Vlorë, Berat, Shkodër dhe Durrës.

Një vend i mbyllur dhe i izoluar

Shqipëria e viteve 1970 ishte një bastion i regjimit maoist të Enver Hoxhës, aleate e Kinës komuniste dhe e izoluar nga pothuajse të gjithë botës. Në kufirin e Hanit të Hotit, autoritetet shqiptare konfiskuan të gjitha librat dhe revistat që kishte me vete Mantus, duke përfshirë edhe The Jewish Chronicle. Posterat e kohës shpallnin parulla si “Rroftë marksizëm-leninizmi”, ndërsa propaganda anti-izraelite ishte pjesë e përditshme e transmetimeve shtetërore.

Zyrtarët shqiptarë mohonin ekzistencën e hebrenjve në vend, duke pretenduar se pakicat përbëheshin vetëm nga disa grekë dhe romë. Megjithatë, Mantus arriti të kontaktojë disa anëtarë të komunitetit hebre, duke zbuluar se rreth 300 hebrenj jetonin fshehurazi në Shqipëri, kryesisht në Tiranë dhe Vlorë.

Historia e komunitetit hebre në Shqipëri

Komuniteti hebre shqiptar ka një histori të gjatë. Sipas udhëtarit hebre Benjamin i Tudelës, hebrenjtë u përmendën për herë të parë në shekullin XII. Në shekullin XVI, pas dëbimit nga Spanja, shumë hebrenj sefardë u vendosën në Shqipëri me lejen e osmanëve. Në qytete si Vlorë, Berat dhe Durrës u ndërtuan sinagoga të stilit kastilian, katalanas, portugez dhe apulian.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria u shpall një vend i sigurt për hebrenjtë. Mbreti Zog i dha azil politik 150 hebrenjve që iknin nga Austria dhe Gjermania. Megjithatë, pas pushtimit gjerman të vitit 1943, disa hebrenj nga Prishtina u dorëzuan gjermanëve dhe u dërguan në Beograd, ku u vranë. Në prill 1944, 400 hebrenj u deportuan në kampin e Bergen-Belsen, ku vetëm 100 mbijetuan.

Regjimi i Enver Hoxhës dhe ndalimi i fesë

Me ardhjen në pushtet të Enver Hoxhës në vitin 1946, Shqipëria u bë një shtet pothuajse tërësisht të mbyllur. Në vitin 1952, Izraeli ofroi viza për hebrenjtë shqiptarë, por asnjë nuk u lejua të largohej. Në vitin 1965, regjimi ndaloi çdo praktikë fetare, madje edhe zotërimin e librave fetarë. Që atëherë, komuniteti hebre u zhduk nga vëmendja publike, duke u detyruar të praktikojë fenë fshehurazi.

Sot, hebrenjtë shqiptarë janë kryesisht profesionistë, duke përfshirë mjekë, pedagogë dhe intelektualë. Megjithëse nuk janë persekutuar aktivisht, asimilimi dhe mbyllja e Shqipërisë kanë bërë që ky komunitet të rrezikohet të zhduket plotësisht.

Me pak fjalë

Reportazhi i Edward Mantus për The Australian Jewish News në vitin 1973 zbulon një faqe të panjohur të historisë shqiptare: ekzistencën e një komuniteti hebre të izoluar nën regjimin maoist të Enver Hoxhës. Nga dëbimet e shekujve XV-XVI deri në ndalimin e fesë në vitin 1965, hebrenjtë sefardë në Shqipëri kanë mbijetuar në fshehtësi, duke u ballafaquar me izolimin, propagandën anti-izraelite dhe rreziqet e regjimit komunist.

Personat e përmendur


Burimi i lajmit: opinion.al
Shënim: Ky material është përpunuar për qëllime informimi nga Portali Kosova.Today.